Alea jacta? (over de aleatorische vertegenwoordiging)

David van Reybrouck houdt in zijn boek ‘Tegen verkiezingen’ een pleidooi voor het instellen van organen met ‘gelote burgers’ als democratisch instrument. Hij zegt: herintroduceer de loting in de democratie, zoals dat in sommige landen (waaronder België) het geval is bij de rechtspraak in de vorm van een jury waarvoor willekeurige burgers worden gekozen.

Van Reybrouck zag hoe het in België in 2010-2011 bijna onmogelijk bleek een nieuwe regering te vormen. Dat was volgens hem geen typisch Belgisch probleem, maar een algemeen democratisch probleem: de politici zijn tegenwoordig verlamd van angst voor de komende verkiezingen. Er bestaat door alle aandacht van de media (ook de sociale) een permanente kieskoorts; de politici worden haast van dag tot dag geëvalueerd. Er is vaak sprake van regelrechte minachting voor de gekozen politici. Waren er bij de verkiezingen van vroeger slechts beperkte schommelingen (een paar zetels er bij of er af), tegenwoordig zijn we regelmatig getuige van politieke aardverschuivingen (nieuwe partijen die in één keer tien tot twintig zetels halen; bestaande partijen die in zeteltal halveren). De vertrouwenscrisis tussen burgers en ‘de politiek’ leidt tot een stoelendans van bestuurders, en de daarmee verbonden ‘chronische verkiezingskoorts’ en ‘afmattende mediastress’ zorgen ervoor, dat politieke partijen steeds meer moeite hebben met het vinden van werkbare compromissen. In onze zoektocht naar werkbare oplossingen hebben we volgens Van Reybrouck een enorm bord voor onze kop: electoraal fundamentalisme - het geloof dat democratische vertegenwoordiging alleen via verkiezingen tot stand kan komen. En dat is frappant, want ‘de electorale vertegenwoordiging’ werd eeuwenlang beschouwd als het ondemocratische broertje van ‘de aleatorische vertegenwoordiging’ - vertegenwoordiging door middel van loting. Daar waren uiteenlopende denkers als Aristoteles, Montesquieu, Rousseau en Burke het over eens. Verkiezingen, stelt Van Reybrouck, zijn helemaal nooit als democratisch instrument bedacht, maar als middel om een nieuwe aristocratie aan de macht te brengen. Inmiddels wordt de democratie gegijzeld door partijpolitiek, populisten en kortademige media, terwijl het wantrouwen tegen de politiek in alle Europese landen hand over hand toeneemt. Zijn conclusie: een systeem van loting van gewone burgers, ondersteund door nieuwe vormen van sociale media, is een uitgelezen mogelijkheid om het vermolmde stelsel van de representatieve democratie te redden van de ondergang en burgers weer bij de politiek te betrekken. Hij pleit voor een systeem waarin ‘gewone burgers via loting worden aangewezen om, gesalarieerd en voor een beperkte periode, rechtstreeks te beslissen over het aannemen van wetgeving’. Verkiezingen zijn een te versleten instrument, zegt Van Reybrouck. ‘We reizen toch ook niet meer per trekschuit of montgolfière? Loten is beter dan verkiezingen.’

Van Reybrouck: “Ik geloof dat de dramatische systeemcrisis van de democratie verholpen kan worden door loting een nieuwe kans te geven. Het gebruik van het lot is geen wondermiddel, geen perfect recept, net zomin als verkiezingen dat ooit waren, maar het kan wel een aantal euvels van het huidige systeem verhelpen. Loting is niet irrationeel, het is arationeel: een bewust neutrale procedure waarmee politieke kansen rechtvaardig verdeeld worden en onmin wordt vermeden. Het risico op corruptie wordt kleiner, de verkiezingskoorts zakt, de aandacht voor het gemene goed neemt toe. Gelote burgers hebben misschien niet de expertise van beroepspolitici, maar ze hebben iets anders: vrijheid. Ze hoeven immers niet gekozen of herkozen te worden.” Hij pleit voor het ontwikkelen van een bi-representatief stelsel: ‘een volksvertegenwoordiging die zowel door stemming als door loting tot stand wordt gebracht. Beide hebben immers hun kwaliteiten: de deskundigheid van beroepspolitici en de vrijheid van burgers die niet herkozen hoeven te worden.’ In Ierland en IJsland wordt al geëxperimenteerd met het betrekken van gelote burgers bij politieke besluiten.